Ukryta tożsamość Pana Jagannatha
|
czytane: 703 data: 2011-03-30 |
Wersja do druku |
 |
Z wielką przyjemnością pragniemy jako redakcja Harinam.pl zaprosić do zapoznania się z treścią poniższego artykułu. Został on przetłumaczony przez Madanę Mohanę Mohini Mataji by szerzyć chwały Pana Jaganatha oraz by dać niezwykłą szansę na poznanie choćby w nie znaczymy stopniu tożsamości tej niezwykłej formy Boga. Artykuł ten będzie publikowany w kilku częściach, oto treść części pierwszej.
Duże, okrągłe oczy i uśmiechniętą twarz Pana Jagannatha można dziś zobaczyć na całym świecie. Dzięki pracy A. C. Bhaktivedanty Swamiego Prabhupada miliony ludzi uczęszcza obecnie na Jego coroczny festiwal wozów, znany jako Ratha-yatra, nie tylko w Puri, lecz w dziesiątkach krajów na świecie. Kim jest Pan Jagannath? Zadajcie to pytanie kilkudziesięciu Jego zwolennikom, a bardzo szybko otrzymacie kilkadziesiąt niepowtarzalnych odpowiedzi. Dlaczego pojmowany jest na tak wiele różnych sposobów? A co najważniejsze dla wyznawców ukochanego syna Matki Saci, jakie było pojęcie Śri Caitanyi Mahaprabhu o Jagannacie i jaka jest natura wyjątkowego związku Śri Gaurangi Sundara i Pana błękitnego wzgórza?
Niladri-mahodaya to sanskrycka sthala-purana, lokalna księga, która omawia wielbienie i historię Pana Jagannatha. Przez pandów, kapłanów purijskiej świątyni, uważana jest za najwyższy autorytet w świątynnych rytuałach. Opisuje Jagannatha jako sarva-rupa-dhara - „ten, który przyjmuje wszystkie formy.”
Pośród różnych bóstw w tradycji wedyjskiej, Jagannath w Puri posiada najszerszą rozmaitość wielbicieli na świecie. Festiwal Ratha-yatra przyciąga około milion ludzi[1].
Wybierając się na to wydarzenie można zobaczyć na własne oczy, jak różnorodni są wielbiciele tego bóstwa. Na początku festiwalu obecny Śankaracarya Puri przeprowadza specjalne wielbienie Pana na wozie. Jego zrozumienie jest takie, że Jagannath to manifestacja bezosobowego brahmana. Gdy rozejrzycie się wokół zauważycie pielgrzymów z rozmaitych odłamów religijnych. Zobaczycie Ramanandi Waisznawów, którzy uważają Jagannatha za jedną z form Pana Ramaczandry. Są tam grupy waisznawów, którzy wierzą, że Jagannath to jedna z form Nrisimhadevy. Są tam również wielbiciele Ramanuja i Madhva, którzy widzą go jako Narayana, podczas gdy inni, jak członkowie Nimbarka i Gaudiya sampradayi uważają go za Śri Krysznę. Obecni są także Śiwaici, wielbiciele Pana Śiwy, którzy w Jagannacie widzą formę Śiwy. Niektórzy wielbiciele identyfikują go ze swym uwielbionym Ganeszem. W Orisie są nawet pewni Chrześcijanie i wyznawcy Islamu, którzy popierają czczenie Pana Jagannatha. Uczęszczanie na Ratha-yatrę jest również tradycją dla różnych polityków i gwiazd kina. Jakie jest ich zrozumienie? Wielu z nich widzi go jako kulturalny symbol tradycyjnych Indii.
Głowa Państwa
W większości miejsc na świecie witają nas wszędzie zdjęcia popularnych gwiazd filmowych i sportowców. W Orisie głównie twarz Jagannatha uśmiecha się do was pogodnie z bilbordów, autobusów, dworców kolejowych, telewizji, itd., itd. Sklepy i produkty zwykle nazywane są od Jagannatha, jego świątyni, pochodnych bóstw czy okrągłych, czarujących oczu, Czaka-dola.
Z historycznego punktu widzenia Jagannath długo pozostawał oficjalnym rasztra-devata, państwowym bóstwem Orisy. W 1211 roku Król Gajapati, Maharaja Anangabhima III obwołał siebie rauta, zastępcą, a Jagannatha prawdziwym królem. Maharaja Anangabhima zrzekł się nawet królewskiej ceremonii kąpieli, która jest częścią inauguracyjnego rytuału dla króla. Idąc za jego przykładem kolejni królowie publicznie przyjmowali podrzędną pozycję względem Jagannatha, który uważany był za właściwą głowę państwa.
Śrila Sanatana Goswami w Brihad-bhagavatamrita (2.1.160) również mówi o bliskim związku między Jagannathem i Utkalem[2] , rajyam autkalam palayan svayam - „Jagannath osobiście chroni królestwo Orisy.”
Muzułmanie na Ratha-yatrze
W Orisie mieszkają Muzułmanie, którzy szanują Jagannatha i biorą udział w festiwalu Ratha-yatra. Oto kilka cytatów z artykułu, który ukazał się w 2006 roku w Times of India, zatytułowanego „Muzułmanie przyłączają się do orijskiego Festiwalu Wozów”:
„Doniesienia mówią o ośmiuset Muzułmanach biorących udział w obchodach Ratha-yatry w wiosce Deulasahi w regionie Kendrapada, Orisa, tak jak i w poprzednich latach. Muzułmanie ze wsi liczącej 2500 mieszkańców również ofiarowali pieniądze na to wydarzenie, powiedział Sameszar Khan, lokalny rolnik.”
„Każdego roku mieszkańcy wioski wspólnie tworzą komitet do organizacji festiwalu, w którym również jesteśmy członkami,” powiedział. Tego roku, jeden z mieszkańców, Naeem Ali, ofiarował drzewo do zbudowania wozów. Niektórzy muzułmańscy stolarze także włączyli się do budowania wozów.
Wszyscy muzułmańscy mieszkańcy Deulasahi wyciągnęli pomocną dłoń podczas przejazdu wozów- na drogach obficie posypanych piachem, by koła mogły poruszać się płynnie, mimo opadów deszczu przez ostatnie dni.
Historia powtórzyła się w innych wioskach, jak Narayanpur w regionie Subarnapur, gdzie Muzułmanie przekazali fundusze, pomogli w budowaniu a potem ciągnięciu wozów, powiedział były lider lokalny, Ananda Satapathy. Podobnie w Motu w regionie Malkangiri, wszystkie pięćdziesiąt rodzin muzułmańskich włożyło białe ubrania i pomogło- tak jak ich rodacy w innych częściach państwa.[3] ”
Ponadto Muzułmanie oddają szacunek Panu Jagannathowi w jeszcze inny sposób, honorując resztki jego pożywienia. W Kabir Aśram w Puri do dzisiejszego dnia Muzułmanie i Hindusi siadają razem i jedzą wspólnie maha-prasada od Jagannatha.
Budda
Przez niektórych Pan Jagannath uważany jest za bóstwo Buddy. Od czasów brytyjskiego panowania w Indiach, wielu naukowców wysnuło teorie, że Jagannath jest oryginalnie buddyjskim bóstwem. Choć współcześni uczeni[4] skłaniają się do odrzucenia większości z tych idei przy braku przekonującego dowodu, to niezaprzeczalnie istnieje w Orisie stara tradycja łącząca Jagannatha z Buddą[5]. Orijski pisarz Sisu Kryszna Das napisał słynną książkę pt. Deula Tola, która opisuje pochodzenie i przygody Pana Jagannatha. Opisuje, że po tym, jak zniknął Nila Madhava, Maharaja Indradyumna był bardzo niespokojny. Wtedy usłyszał niebiański głos, mówiący, „O Królu, w Kali-yudze inkarnuję jako Budda.”
Podobnie pisze Sarala Das w orijskiej wersji Mahabharaty, madhya-parva:
samsara janaku tariba niminte
bauddha-rupe bijaya karichanti jagannathe
W celu wyzwolenia dusz uwikłanych w cyklu narodzin i śmierci Pan Jagannath pojawił się jako Budda.
Obecność Jagannatha jako dziewiątej inkarnacji w różnych rzeźbieniach dziesięciu inkarnacji Wisznu w Jagannatha Mandir dalej ilustruje, że wielu ludzi w Orisie uważa Jagannatha i Buddę za tą samą osobę[6]. Jedna z takich rzeźb widoczna jest nad głównym wejściem lwiej bramy świątyni. Inna znajduje się wewnątrz jagamohana, holu kirtanowego świątyni Jagannatha, po lewej stronie garuda-stambhy.
Guru Nanak
Istnieje również związek między Panem Jagannathem i tradycją sikhijską. Lokalne opowiadanie w Puri opisuje, że gdy Guru Nanak[7] chciał któregoś razu odwiedzić Jagannatha Mandir, kapłani pomyśleli, że jest Muzułmaninem i odmówili mu wejścia. Wtedy Guru Nanak udał się nad brzeg morza i zaczął medytować o Jagannacie. Tego wieczoru we śnie Pan Jagannath pouczył Maharaja Prataparudrę, by zatrzymał poranne i wieczorne ceremonie wielbienia w świątyni, by mógł słuchać modlitw, jakie ofiarowuje mu Guru Nanak. Następnego ranka król wraz z grupą świątynnych kapłanów udali się na spotkanie z Guru Nanak. Podczas rozmowy z Guru Nanak o Jagannacie król zapytał go, czy nie czuł się źle nie będąc wpuszczonym do świątyni. Guru Nanak pokazał królowi dłoń, na której znajdowały się postacie Jagannatha, Baladeva i Subhadry. Maharaja Prataparudra i kapłani gorąco przepraszając zaprosili Guru Nanak i jego zwolenników do świątyni na darśan. Do dzisiejszego dnia Sikhowie mają wstęp do świątyni, a wielu z nich przychodzi do niej na darśana Pana. Mówi się, że słynna Gurudwar w Puri, zwana Bauli Saheb lub Baulimath, została postawiona w miejscu, w którym Guru Nanak składał modlitwy Jagannatowi[8].
Ganesz
Co roku po snana-yatrze Pana Jagannatha, czyli publicznej kąpieli w rocznicę oryginalnej instalacji, Pan Jagannath ubiera się w Hati-weśa, „słoniowy strój”. W Puri istnieje tradycja, jak opisuje orijska książka Dadhyata-bhakti, ofiarowywania tego stroju ku pamięci Jagannatha ukazującego się jako Ganesz przed ganeśa-bhakta Ganapatim Bhatą.
Niladri-mahodaya (14.85) tak opisuje Hati-weśa:
harau samarpya malyaiś ca nana-puspa-kulodbhavaih
kari-śresthakrtitaya veśam ca karayet tada
etadrśam balasyapi veśam kurhan nrpottama
Ofiarowawszy Hari girlandę z różnych rodzajów kwiatów, należy przebrać go za Ganesza, najlepszego ze słoni. O najlepszy z króli, w ten sam sposób należy ubrać Baladeva [9].
Śiwa
Są także niektórzy wielbiciele, którzy łączą Pana Śiwę z trzema przewodnimi bóstwami Puri. Miejscowa orijska Purana, znana jako Viraja-ksetra-mahatmya (19.97), jak również orijska Mahabharata skomponowana przez Sarala Dasa (Musali Parva, str. 112), obie identyfikują Pana Balarama z Śiwą.
Inne przykłady tej koncepcji odnaleźć można w ceremonii zmiany ciała Pana Jagannatha, znanej jako Nava-kalevara[10].Podczas tej złożonej procedury, trzy drzewa, które mają zostać nowymi bóstwami w Puri, są wybierane, ścinane i rytualnie kąpane. Podczas ceremonii kąpieli bramini recytują modlitwy purusa-sukta dla Pana Jagannatha, modlitwy śri-sukta dla Subhadry[11] oraz modlitwy Rudradhyaya do Śiwy dla Baladeva[12].
Ponownie koncepcja Pana Baladeva jako Pana Śiwy pojawia się, gdy ubierają go w specjalny strój, znany jako Hari-hara-veśa. Ma to miejsce każdego roku od jedenastego dnia jasnego księżyca w miesiącu Aświna do dziesiątego dnia jasnego księżyca w miesiącu Karttika. W tym kostiumie połowa ciała Balabhadry jest czarniawa, a połowa biaława- z ideą, że jest w połowie Wisznu (Hari) i w połowie Śiwą (Hara).
Związek między Panem Balaramem i Śiwą można zobaczyć podczas Ratha-yatry, gdzie co roku różne formy Pana Śiwy ustawiane są jako boczne bóstwa na Taladhwaj, wozie Pana Balarama. Koncepcja Balarama nieróżnego od Śiwy nie zaskakuje zwolenników Śrimad-Bhagavatam, które opisuje Sankarszana, Balarama, jako oryginalne źródło Mahadeva[13].
Nrisimha
Wielu mieszkańców Orisy uważa Pana Jagannatha za bóstwo Nrisimhadeva, groźną postać Pana jako pół-człowiek, pół lew. Koncepcja ta podtrzymywana jest przez jej zwolenników na wiele sposobów. Dla przykładu Skanda Purana (5.2.2.28) opisuje, że podczas ceremonii instalacji Jagannatha, Baladev i Subhadra ukazali siebie w obecności Brahmy, Maharaja Indradyumny i pozostałych ludzi jako Nrisimhadev. Następnie Pan Brahma inicjował Maharaja Indradyumnę w nrsimha-mantrze, znanej jako mantra-raja:
ugram viram mahavisnum jvalantam sarvatomukham
nrsimham bhisanam bhadram mrtyor mrtyum namamy aham
Kłaniam się wszechpotężnemu, przerażającemu, pomyślnemu, nad wyraz straszliwemu Panu Nrisimsze, który jest Najwyższym Bogiem, Panem Wisznu, który płonie jak ogień,którego twarze są wszędzie i który jest zagładą dla uosobionej śmierci[14].
Madala Panji, dosłownie „kronika bęben”, oficjalny, historyczny zapis czczenia Jagannatha[15],podaje tą samą nrsimha mantra-raja jako mantrę do wielbienia Jagannatha[16].
Inny dowód na związek między Jagannathem i Nrisimhą znajduje się w bóstwie znanym jako Adi Nrisimha, posiadającym niewielką świątynię po prawej stronie świątyni Jagannatha w kompleksie świątynnym Śri Mandir. Uważany jest za bóstwo opiekuńcze świątyni Jagannatha, a wszystkie czynności związane z gotowaniem lub wielbieniem rozpoczynają się najpierw od czczenia go[17].
Pan Nrisimhadev jest również widoczny w czasie Nava-kalevara, festiwalu/ceremonii podczas której Jagannath zmienia swoje ciało na nowe, wyrzeźbione ze szczególnego drzewa. Nava-kalevara posiada dwa aspekty; vanayaga, leśna ofiara, i pratistha, rytualna instalacja bóstwa. Nrisimhadev jest przewodnim bóstwem obu części Nava-kalevara, i dopóki bóstwa nie są formalnie konsekrowane, daru, proste drzewa, wstępne formy Jagannatha, jego brata i siostry, uważane są za Nrisimhę i wielbione jak on[18].
Daru-brahma
Pan Jagannath przez niektórych jest także wyobrażany jako daru-brahma, święta drewniana lub drzewna postać Absolutu. Maha-purusa-vidya to mało znana sanskrycka książka, wysławiająca Puruszottam Kszetra, Jagannath Puri[19].Maha-purusa-vidya podkreśla, że Jagannath jest bóstwem dla tego wieku i podaje interesującą definicję słowa daru, „drzewo”. Słynny naukowiec w temacie Pana Jagannatha, G. K. Tripathi, tak komentuje tą definicję[20]:
Kształt Jagannatha jest pierwotnym kształtem Wisznu, z którego pochodzą jego różne inkarnacje, a jego ciało składa się z daru ponieważ w tej formie bóstwo „odcina jedno od drugiego” (dar) nieszczęścia tego świata i „obdarza” (ruh pochodzi od sanskryckiego słowa ra, dawać) wiecznym szczęściem. Co więcej, choć kamienne posągi mogą być efektywne w spełnianiu życzeń itd., w pierwszej połowie dnia Brahmy, w obecnej drugiej ćwiartce (w Śveta-varaha-kalpie) to wizerunek daru (drzewa)prawdziwie spełnia pragnienia wielbicieli i daje im jivan-mukta (3.140-143).
Maha-purusa-vidya (3.147 i 6.6) oznajmia:
daranat sarva-duhkhanam akhandananda-danatah
padmajaham sada daruh samśayo nasti catra vai
„O zrodzony z lotosu, ponieważ niszczę wszelkie nieszczęścia i obdarzam nieprzerwanym szczęściem, jestem zwany daru. W tym względzie nie ma żadnych wątpliwości.”
darayaty eva duhkhani dadaty anandam avyayam
tasmat svabhavato daru rena edenu niścitam
„Niszczy nieszczęścia i obdarza wiecznym szczęściem. Będąc tej natury, w Wedach zwany jest daru.”
Pancza-sakha
Zrozumienie Pana Jagannatha prezentowane przez pięciu orijskich towarzyszy Śri Czaitanyi Mahaprabhu, znanych jako panca-sakha, rysuj jeszcze inną koncepcję. Panca-sakha: Aczyutananda Das, Jagannath Das, Balaram Das, Ananta i Yasovanta - uważani są przez swych zwolenników za inkarnacje przyjaciół Kryszny, Sudama, Srivatsa, Subala, Sridama i Subahu[21].
Panca-sakha i ich zwolennicy uważają Pana Jagannatha za najwyższego, a Krysznę widzą jako jego częściową inkarnację. W orijskiej wersji Bhagavata Jagannatha Das opisuje:
jagannatha ye sola kala tahun kalae nandabala
kalaku sola kala kari gope varile narahari
Spośród szesnastu kala (części lub ekspansji) Jagannatha, Kryszna jest jedną z nich.We Vrajy gopi wielbią tą podobną do ludzkiej ekspansję Kryszny[22].
Powód, dla którego panca-sakha wierzą, że postać Jagannatha jest unikalna w całych Indiach wynika z przekonania, że Jagannath jest oryginalną svarupą, formą, Wisznu[23]. Aczyutananda Das pisze w Śunya-samhicie (rozdział 8), że Pan Jagannath jest podmiotem maha-mantry hare kryszna. Mówi, że spośród szesnastu imion w mantrze osiem powtórzeń „hare” odnosi się do Balabhadry, cztery powtórzenia „kryszna” do Jagannatha i cztery razy „rama” do Subhadry. Wśród wielu złożonych wierzeń teologii panca-sakha dominuje idea głosząca, że prawdziwa i najwyższa postać Boga jest „wcieloną pustką.” Wyznawcy tej teorii mówią, że gdy Pan pragnie stwarzać, manifestuje postać Jagannatha, którego wygląd i czarny kolor również interpretowany jest jako nirakara, pustka[25].
Imiona Balarama Dasa i Jagannatha Dasa wymienione są w Waisznawa-vandana Devakinandana Dasa[26], ale nie ma żadnych wzmianek o panca-sakha w innej literaturze Gaudiya Waisznawa zwolenników Śri Czaitanyi Mahaprabhu. Podobnie w orijskich pracach panca-sakha jak i ich zwolenników nie wiele lub wcale wspomina się o wielbicielach Gaudiya. Nawet najbliżsi Gaudiya wielbiciele pochodzący z Orisy, jak Ramananda Roy, Sikhi Mahiti i Madhavi Devi są tylko krótko wspomniani lub nie są wymieniani wcale. Jak pisaliśmy o tym w artykule o życiu Madhavi Devi[27] powodem tego może być znaczna różnica w filozofii wielbicieli Gaudiya i panca-sakha.
Kryszna
W Skanda, Brahma, Padma i Narada Puranie znajdują się sekcje wysławiające Puri i Pana Jagannatha. Głównie zwracają się one do Jagannatha jak do Kryszny, lecz czasami nazywają go także Wisznu. Jagannath jest również powszechnie nazywany w orijskiej literaturze religijnej zarówno jako Wisznu jak i Kryszna. Niektórzy waisznawowie nie widzą żadnej różnicy między Wisznu i Kryszną; inni uważają Wisznu za najwyższą formę Pana, a Krysznę za jego ekspansję.
System wielbienia Jagannatha w świątyni w Puri identyfikuje go jako Krysznę. Puja-paddhati, księgi opisujące szczegóły wielbienia Pana Jagannatha, polecają medytowanie o nim jak o Krysznie na cztery różne sposoby w różnych częściach dnia[28]:
Rano (pratah): Jagannath postrzegany jest jako dziecko Kryszna, z miękkimi, czerwonawymi stopami i dłońmi, ubrany w złote ozdoby. Wyobrażany jest jak raczkuje tu i tam na dziedzińcu pałacu Nandy Maharaja, ze słodko uśmiechniętą twarzą i kawałkiem masła w ręce.
Południe (madhyahna): o Jagannacie medytuje się jak o Krysznie siedzącym na boskim lotosie o ośmiu płatkach, na wysadzanym klejnotami tronie, pod drzewem spełniającym pragnienia we Wrindawan, otoczonym przez różne gopi i chłopców pasterzy, jak również mędrców, yoginów, gandharwów i apsary.
Zmierzch (sandhya): o Jagannacie myśli się jak o Krysznie siedzącym na skórze jelenia w pałacowym ogrodzie Dwaraki, wygłaszającym filozofię do Narady Muniego i innych.
Późny wieczór (ratri): o Jagannacie medytuje się jak o Krysznie, ukochanym gopi, bawiącym się z nimi na brzegach Yamuny we Wrindawan w czasie rasa-lila.
Innymi z wielu oznak, że Jagannath jest postrzegany jako Kryszna, są różne bóstwa Kryszny odgrywające różne przygody z Wradży, znajdujące się na zewnętrznych ścianach świątyni Jagannatha. Jest tam rasa-lila Kryszny z gopi, podniesienie Wzgórza Gowardhana, zabicie demonów jak Dhenukasura, Bakasura i Aghasura. Inne opisują wyjazd Kryszny do Mathury w powozie razem z Balaramem, czy taniec na kapturach węża Kaliyi, itd.
Istotnym sposobem na zrozumienie koncepcji wielbiciela jest mula-mantra używana podczas wielbienia. Każde bóstwo ma swoją specyficzną mula-mantrę. W Puri przez setki lat i do dnia dzisiejszego dla Jagannatha używa się dwóch mula-mantr: dziesięciosylabowej „gopi-jana-vallabhaya svaha” i osiemnastosylabowej „klim krsnaya govindaya gopi-jana-vallabhaya svaha” - i obie opisują Jagannatha jako Krysznę z gopi[30].
Źródło wszystkich Inkarnacji
Zgodnie ze Śrimad-Bhagawatam (1.3.28) Kryszna uważany jest za svayam-rupa i avatari, oryginalną formę Pana, który jest źródłem wszystkich ekspansji visnu-tattva. W wielu miejscach Pan Jagannath opisywany jest jako avatari. Skanda Purana (2.2.15.33) podtrzymuje słowa Narady Muniego wypowiedziane do Króla Indradyumny o wielkości Pana Jagannatha:
nana-tirthesu deśesu ksetresayatanesu ca
amśavataras tasyaiva ma bhut te samsayo ‘nyatha
Inkarnacje w różnych miejscach pielgrzymek, w różnych regionach i częściach ziemi,są jego [Jagannatha] częściowymi inkarnacjami. O Królu, nie wątp w to.
W Brihad-bhagavatamricie Śrila Sanatany Goswamiego (2.5.211) Narada Muni mówi do Gopa Kumara o Panu Jagannacie w Puri:
sarvavataraika-nidhana-rupas
tat-tac-caritrani ca santanoti
yasmai ca roceta yad asya rupam
bhaktaya tasmai khalu darśayet tat
Jego transcendentalna forma, jedno źródło wszystkich inkarnacji, wyłania wszystkie Jego różne przygody. Do którejkolwiek z tych form wielbiciel czuje atrakcję, taką postać ukazuje mu Pan.
Podobnie napisał Śrila Loczan Das Thakura w Śri Caitanya-mangali (sutra-khanda tekst 487) yata awatara, tara aśrama-sadana - „Pan Jagannath jest miejscem spoczynku wszystkich boskich inkarnacji.”
Pozycja Jagannatha jako avatari ukazana jest również poprzez wiele veśa, strojów, w których dekorowany jest zarówno jako różne visnu-tattvy jak i svayam-rupa Kryszna. Inne barwne przykłady koncepcji na temat Jagannatha jako avatari znajdują się w starożytnych tradycjach tańca, muzyki i rzeźby, związanych ze świątynią Jagannatha. Jak już szczegółowo omówiliśmy inny przykład w artykule pt. „Gita-govinda Thakur”, jeszcze przed czasami Mahaprabhu, Jagannath delektował się Gita-govindą Śrila Jayadewa Goswamiego, której częścią jest Daśavatara-stotra. Wspominaliśmy też, że w kilku miejscach w świątyni w Puri znaleźć można rzeźby głównych dziesięciu inkarnacji Kryszny.
------------------------------------------------------------------------------------------
[1]Liczba ta wzrasta potrójnie w roku, w którym wypada zmiana ciała Jagannatha, Nava-kalevara.
[2]Utkal jest inną nazwą Orisy.
[3]Artykuł został przedrukowany na http://www.hinduismtoday.com/modules/xpress/hindu-press-international/2006/06/29/muslim-join-orissas-chariot-festival.
[4]Zobacz Prabhat Mukherjee, str. 15-18; i Susil Czandra De str. 4-16.
[5]Tradycja ta jest nadal silna i dziś, jak przeczytać można na trzech tysiącach stronic orijskiej książki pt. Budda Purana napisanej przez Nakulanande Nayaka, byłego profesora Uniwersytetu Utkal.
[6]W standardowej liście dziesięciu inkarnacji Budda jest dziewiątą inkarnacją.
[7]Guru Nanak jest założycielem religii Sikh.
[8]P. K. Panda, str. 61 i Gitarani Praharaj str. 107.
[9]Więcej informacji o tym stroju można znaleźć w artykule „Meticulous Dresser”, w magazynie Śri Kryszna Kathamrita, 4.
[10]Średnio co dwa lata i osiem miesięcy w wedyjskim kalendarzu występuje przestępny (dodatkowy) miesiąc. Gdy wypada między festiwalami Snana-yatra i Ratha-yatra - na ogół co dziewiętnaście lat - zmienia się ciała Jagannatha, Baladeva i Subhadry. Wydarzenie to znane jest jako „nava-kalevara”, gdzie wycofują się stare bóstwa i rzeźbione są nowe. Więcej informacji znajdziecie w artykule „Nava-kalevara - zmiana ciała Pana Jagannatha”, w magazynie Śri Kryszna Kathamrita, 4.
[11]Choć Subhadra ogólnie identyfikowana w Puranach jako Yogamaya, w Skanda Puranie (5.2.2.19.45) nazywana jest bóstwem Lakszmi.
[12]Eschmann, Kulke i Tripathi, str. 257.
[13]Bhagavatam 5.17.16 i 5.25.3
[14]W wielu pismach mantra ta jest cytowana lub są do niej odniesienia. Nrsimha Tapani Upaniszad oznajmia, że tak jak w obecnym stworzeniu bóstwem przewodnim jest Śri Kryszna i to on inicjował Brahmę w kama-gayatri, tak w poprzednim okresie przewodnim bóstwem był Pan Nrisimhadev, który inicjował Pana Brahmę w nrsimha-mantrze. Śrila Thakur Bhaktivinode także inicjował w tej mantrze swojego syna Bhaktisiddhantę Saraswatiego Thakura
.
[15]Na str. 14 swej mistrzowskiej pracy, Komunikacja z Bogiem, Gaya Czaran Tripathi opisuje Madala Panji jako rodzaj kroniki ze Świątyni Jagannatha, zawierającej historię władców Orisy w związku ze świątynią Jagannatha, zapis praw i obowiązków świątynnych kapłanów, szczegóły różnych festiwali obchodzonych w świątyni, codzienny rejestr dotacji otrzymywanych przez świątynię itd. Jej nazwa pochodzi od sposobu zapisu, mianowicie na długich liściach palmowych, które następnie wiązane są razem sznurkiem w wiązki kształtem przypominające bęben madala. Madala Panji nie była oficjalnie uzupełniania od schyłku 1950 roku, choć nadal istnieją karanowie, którzy nieoficjalnie kontynuują zapisy, w obecnych czasach za pomocą papieru i pióra.
[16]G. C. Tripathi str. 15
[17]K. C. Pattanaik str. 95-98
[18]A. Eschmann str. 171
[19]G. K. Tripathi na str. 27 donosi, że wiadomo o istnieniu zaledwie czterech kopii tego manuskryptu.
[20]Str. 26
[21]Lista według orijskiej Caitanya-bhagavata Iśvary Dasa i Śunya-samhity Aczyutanandy Dasa (pieśń 27). Zgodnie z Gaura-ganoddeśa-dipiką Kaviego Karnapury, Sudama przyszedł w gaura-lila jako Sundarananda, Subal jako Gauridas Pandit, Subahu jako Uddharan Datta, a Sridam jako Abhiram Thakur.
[22]Istnieją dziesiątki jeśli nie setki różnych wersji pracy Jagannatha Dasa. Nie wszystkie z nich zawierają ten werset. Jakkolwiek prezentowana tu koncepcja jest powszechna wśród zwolenników panca-sakha.
[23]Cytowane przez G. C. Tripathi w artykule „Jagannath: Wiecznie Młode Bóstwo Hindusów.” Eschmann str. 487
[24]R. C. Miśra str. 64-65
[25]Śunya-samhita rozdz. 9
[26]Więcej o Devakinandana Dasa i jego pracach przeczytacie w artykule „Krótka historia poety Devakinandana Dasa” w Śri Kryszna Kathamrita, 6.
[27]„Madhavi Devi, Najbliższa połówka.”
[28]K. C. Miśra str. 150 i G. C. Tripathi str. 260
[29]Mantra do Balarama to: om namo bhagavate vasudevaya; do Subhadry: hrim i do Sudarszana: om sahasrara hum phat.
[30]G. C. Tripathi str. 14. Pan Tripathi komentuje również, „Wygląda na to, że mantry te zostały wprowadzone do świątynnego wielbienia Jagannatha w drugiej połowie piętnastego wieku, podczas panowania Puruszottamadeva.” str. 24
